1. Các làng nghề gốm miền Nam
1.1 Làng nghề gốm sứ Bình Dương
Bên cạnh được nhớ đến như "thủ phủ công nghiệp miền Nam" thì Bình Dương còn nổi tiếng với vô số làng nghề lâu đời. Dừng chân nơi đây, bạn không chỉ có thể tham quan và khám phá Làng nghề làm heo đất Lái Thiêu, Làng nghề mây tre đan, sơn mài, guốc mộc... mà còn có cơ hội tận mắt tìm hiểu về quá trình làm gốm sứ tại điểm đến sở hữu thương hiệu trứ danh trong và ngoài nước. Đó là Làng nghề gốm sứ Bình Dương.
Tương truyền các Làng nghề gốm sứ Bình Dương lần lượt ra đời vào những năm cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20. Với nguồn nguyên liệu chất lượng tốt là đất sét cao lanh và củi đốt dễ khai thác, đội ngũ nghệ nhân với tay nghề vượt bậc nơi đây đã khai mở và phát triển ngành nghề thủ công mỹ nghệ này.
Trả lời cho câu hỏi vì sao đa số những chủ lò gốm tại Bình Dương đều có xuất thân là người Việt gốc Hoa thì theo người dân địa phương, ban đầu nhóm thợ Trung Quốc đến Việt Nam chơi với mục đích đơn giản là đi du ngoạn. Thế nhưng khi nhìn thấy được tiềm năng sáng giá về sản xuất gốm sứ ở vùng đất Đông Nam Bộ này thì họ đã quyết định ở lại kinh doanh và phát triển chúng trở thành các ngôi làng chế tác thủ công tồn tại đến hiện thời.
Hiện nay, tỉnh này có 3 làng nghề chính là Tân Phước Khánh tọa lạc tại thị xã Tân Uyên, Làng gốm Lái Thiêu thuộc địa phận Thành phố Thuận An và Chánh Nghĩa (hay còn gọi là Làng Bà Lụa) ở Thành phố Thủ Dầu Một. Đây cũng được biết đến là những địa chỉ quy tụ hơn 300 cơ sở sản xuất cùng 500 lò gốm khác nhau nằm rải rác trên khắp địa bàn với đa dạng các mặt hàng thủ công mỹ nghệ.
* Làng nghề gốm Tân Phước Khánh
Làng gốm Tân Phước Khánh có nguồn gốc xuất hiện từ giữa thế kỷ 17, khi một thương nhân người Hoa phát hiện đất quý màu trắng có thể làm gốm. Đến những năm 30 của thế kỷ 20, làng này đã có hơn 10 lò gốm thủ công sản xuất các sản phẩm như bát, đĩa, ấm chén, chậu hoa, chân đèn, bình lọ… Gốm Tân Phước Khánh nổi bật với men sắc da lươn hoặc xanh lục đậu, và ngày nay còn có nhiều màu sắc khác nhằm phục vụ nhu cầu đa dạng của người tiêu dùng.
* Làng gốm Lái Thiêu Bình Dương
Làng gốm Lái Thiêu Bình Dương bắt đầu phát triển từ đầu thế kỷ 20 khi các lò gốm Sài Gòn gặp khó khăn và một số đã chuyển ra khu vực này. Làng gốm này chủ yếu sản xuất các mặt hàng gia dụng từ đồ thờ đến hàng ngày như tô, chén, đĩa, hũ, hộp, ống nhổ, tượng, tộ, ơ, thố, ấm, xanh, gối, đôn, chậu, bình bông, choé, khạp, lu, đồ thờ cúng tượng, bát nhang, đèn…
* Làng gốm Chánh Nghĩa Bình Dương
Làng gốm Chánh Nghĩa (hay còn gọi là làng gốm Bà Lụa) ra đời vào cuối thế kỷ 19 với tên gọi chính thức là lò Vương Lương – lò ông Tía. Sản phẩm gốm ở đây được làm từ nguồn nguyên liệu đất đen, đất trắng và đất Vĩnh Tường, với đặc điểm men thường được tráng trong hoặc men trắng đục. Gốm Chánh Nghĩa có dấu ấn của gốm Đông Triều, với đường rạn màu hồng cổ kính khiến sản phẩm trở nên độc đáo và lôi cuốn.
Trải qua một khoảng thời gian dài, làng gốm Bình Dương đã phát triển mạnh mẽ, các sản phẩm tại nơi đây không chỉ được xuất khẩu ra nước ngoài, mà còn tạo việc làm cho hàng ngàn lao động địa phương, góp phần làm nên nét đẹp văn hóa và lịch sử truyền thống của người dân Tân Phước Khánh từ xa xưa.
Gốm sứ Bình Dương đã trải qua một quá trình chuyển mình đáng kể trong những năm qua. Đa dạng về mẫu mã thiết kế, các sản phẩm gốm từ trước đến nay luôn thu hút sự quan tâm của khách hàng. Một trong những loại gốm nổi tiếng là “Bát con gà Lái Thiêu” được trang trí hoa văn theo lối công bút và phóng bút 3 màu đỏ tía-lá cây-đen hoặc đỏ-đen-lam, mang đậm nét văn hóa dân gian.
1.2 Làng gốm Biên Hòa Đồng Nai
Làng gốm Biên Hòa là một trong những làng gốm nổi tiếng ở Đồng Nai với nhiều sản phẩm gốm nổi tiếng. Đây cũng được biết đến là một trong những làng nghề truyền thống có từ lâu đời tại mảnh đất này! Từ cuối thế kỷ 19, gốm Biên Hòa đã nổi tiếng lừng danh trên làng gốm thế giới và cho tới ngày nay, có rất nhiều những sản phẩm được xem là vô cùng quý hiếm, đặc biệt là những người đam mê sưu tầm đồ gốm cổ.\
Làng gốm Biên Hòa nằm ven sông Đồng Nai thơ mộng với hơn 300 năm tuổi, nổi tiếng với 2 làng gốm lớn nhất đó là làng gốm Tân Vạn và cụm gốm Trường Mỹ thuật thực hành Biên Hòa đến này vẫn còn tồn tại và phát triển hưng thịnh. Chính nơi đây là nơi bắt nguồn của các làng gốm phương Nam nổi tiếng như gốm Bình Dương, gốm Thủ Đức,… Với hơn 100 cơ sở sản xuất lớn nhỏ bao gồm cả doanh nghiệp tư nhân và doanh nghiệp Nhà nước, làng gốm là một trong những địa điểm du lịch nổi tiếng của Biên Hòa.
Gốm Biên Hòa được tạo nên từ nguyên liệu chính là đất sét. Gốm có 2 loại chính là gốm đất đen và gốm đất trắng (gốm trắng). Trong đó, gốm đất đen thường được nung tự nhiên không phủ men, còn gốm trắng thường dùng trang trí, phủ men tạo hình hoa văn trang trí khá công phu.
Ngày nay, gốm trắng Biên Hòa có thể nung bằng lò truyền thống hoặc lò gas hiện đại. Tuy nhiên, để có sản phẩm gốm đất đen thì bắt buộc phải nung gốm trong lò truyền thống bằng củi. Các lò gốm truyền thống ở Tân Vạn xưa kia được làm theo quy cách lò nghiêng, có hình dáng như một con cá heo, có chiều dài từ vài chục đến cả trăm mét. Hai bên thân lò có các mắt lửa (nơi để bỏ củi dọc theo thân lò).
Gốm Biên Hòa đã và đang được xuất khẩu đi hầu hết ở những nước thuộc Châu Á, Châu Âu, Châu Mỹ, đem lại kim ngạch xuất khẩu năm sau cao hơn năm trước. Trong xu thế phát triển, hội nhập hiện nay, Đồng Nai là một trong những tỉnh rất có thế mạnh về đầu tư nước ngoài, trong đó ngành nghề thủ công truyền thống, đặc biệt là nghề gốm sứ đóng một vai trò quan trọng trong thúc đẩy phát triển kinh tế.
Với lợi thế là một thành phố nằm ở cửa ngõ của Hồ Chí Minh, thuận lợi về vận tải, kinh doanh xuất nhập khẩu, ngành gốm Đồng Nai với truyền thống, phong cách riêng rất độc đáo hoàn toàn có đủ điều kiện để giới thiệu, mở rộng thị trường của mình ra nhiều nước trên thế giới.
1.3 Làng gốm sứ Vĩnh Long
* Gốm Vĩnh Long mang một màu sắc rất khác.
Không nổi bật bởi men bóng hay hoạ tiết cầu kỳ, nơi đây nổi tiếng với những sản phẩm đất nung đỏ au đặc trưng của miền Tây Nam Bộ.
Làng nghề phát triển dọc theo các con sông lớn, nơi thuận tiện cho việc vận chuyển nguyên liệu và hàng hoá bằng ghe thuyền.
* Điều làm nên nét riêng của gốm Vĩnh Long
Đất sét đỏ tự nhiên. Nung ở nhiệt độ cao tạo màu đỏ cam đặc trưng. Sản phẩm mộc mạc nhưng rất bền
Các sản phẩm phổ biến: Lu nước, chậu cây, ngói, gạch, bếp đất, đồ gia dụng
Hình ảnh rất đặc trưng miền Tây
Ai từng đi ngang các lò gốm Vĩnh Long sẽ khó quên cảnh:
Hàng ngàn sản phẩm đỏ rực phơi nắng, những lò nung cao lớn ven sông, ghe chở gốm tấp nập một thời.
Đây từng là nguồn cung vật liệu và đồ dùng quan trọng cho nhiều tỉnh miền Tây.
Hiện nay, dù nghề gốm công nghiệp phát triển mạnh, nhiều cơ sở ở Vĩnh Long vẫn giữ cách làm thủ công truyền thống: Chuốt tay, phơi tự nhiên, nung lò củi
Chính điều đó giúp gốm nơi đây vẫn giữ được nét mộc rất riêng.
2. Vì sao các làng gốm xưa vẫn có sức hút đến hôm nay?
Vì gốm xưa không chỉ là đồ dùng. Nó mang cảm giác rất “người”.
Giữa những món đồ sản xuất hàng loạt giống hệt nhau, gốm thủ công lại có những nét rất riêng: Màu men hơi loang, nét vẽ không hoàn toàn đều, dấu tay người thợ còn lại trên bề mặt đất. Chính những điều tưởng như không hoàn hảo đó lại khiến món đồ có cảm xúc hơn.
Nhiều người thích gốm cũng vì cảm giác ấy. Cầm một chiếc bát gốm lên luôn thấy khác: Ấm tay hơn, đằm hơn, và có cảm giác gần gũi hơn rất nhiều.
Đặc biệt, mỗi làng gốm xưa lại có một “chất” riêng không thể lẫn.
- Lái Thiêu mang nét mộc mạc, dân dã của miền Nam.
- Làng gốm Biên Hoà nổi bật bởi tính mỹ thuật và những lớp men rất sâu màu.
- Còn Làng gốm Vĩnh Long lại gây ấn tượng bằng màu đất nung đỏ au rất đặc trưng miền Tây.
Nhìn vào một món gốm, nhiều người chơi lâu năm có thể đoán được xuất xứ chỉ qua màu men hay dáng sản phẩm.
Bởi phía sau mỗi món đồ là: Đất của từng vùng, kỹ thuật nung riêng, và kinh nghiệm được giữ qua nhiều thế hệ.
Có lẽ vì hiểu được sự kỳ công đó, người ta càng trân trọng những món đồ làm bằng tay. Bởi phía sau mỗi chiếc bát hay cái bình không chỉ là sản phẩm, mà là công sức của người thợ và cả một làng nghề đã tồn tại qua nhiều thế hệ.
