“Đất không sạch thì gốm không sống. Mà nhào đất mà vội, là như nấu cơm sống bên ngoài thì chín, bên trong thì sượng.” Một câu nói đơn giản mà rất "gốm" của chú Thức, người chuyên xử lý đất cho hầu hết các lò ở Bát Tràng.
Nếu coi việc làm gốm là một hành trình, thì đất là nơi bắt đầu. Nhưng “đất” trong gốm không đơn giản là thứ bùn nâu đào dưới ruộng. Nó là một vật sống, phải được chăm, phải được hiểu và nếu không xử lý đúng, tất cả những công đoạn phía sau, từ nặn, phơi, tráng men cho tới nung, đều có thể “sụp đổ”.
1. Không phải đất nào cũng làm được gốm
Đất gốm không phải đất nào cũng dùng được. Ở Bát Tràng, thợ ưa nhất là đất trắng từ Trúc Thôn (Hải Dương), hoặc đất lấy từ vùng bãi sông Hồng. Nhưng đất mang về không thể đổ ra nặn luôn. Nó còn “sống” tức là còn thô, còn bẩn, còn lẫn đá vụn, rễ cây, thậm chí mảnh gạch vỡ.
“Nhiều đợt đất về xấu, dở lắm. Ngâm cả tháng, chắt nước từng ngày, rồi vẫn phải sàng tay. Lọc xong còn phải ủ đất vài tuần cho nó mềm lại. Làm không kỹ là mẻ chum nứt cả loạt.”
Việc ủ đất nghe nhẹ nhàng, nhưng thực ra là một cuộc chạy đua với thời tiết. Nắng quá thì đất khô, cứng, trộn lại rất khó. Mưa thì đất ẩm lâu, dễ mốc, dễ nổi váng. Người làm đất gần như phải dự báo thời tiết bằng cảm giác, bằng kinh nghiệm.
2. Nhào đất công việc nặng nhọc nhưng quyết định sống còn
Sau khi đất được lọc và phơi khô ở mức vừa đủ, thợ bắt đầu nhào đất bằng tay và chân. Việc này đòi hỏi sức lực, cảm giác tay và kinh nghiệm.
“Nhào đất phải đều. Không được để chỗ nào quá khô, chỗ nào quá nhão. Mắt nhìn không ra đâu chỉ tay mới cảm được.”
Có những xưởng dùng máy nhào đất, nhưng phần lớn ở Bát Tràng truyền thống vẫn dùng tay và chân. Có những ngày mùa hè, người nhào đất đứng cúi hàng tiếng đồng hồ, mồ hôi ướt áo, đất dính lên người cả buổi.
“Có hôm đau lưng quá, nằm thẳng không nổi. Nhưng nghỉ một hôm là đất khô, không nắn được nữa. Đành cắn răng mà làm tiếp.”
3. Một chút cát, một chút nước cả một mẻ gốm có thể hỏng
Nhào đất không phải cứ mạnh tay là được. Nó cần cảm giác: cảm được độ dẻo, độ ẩm, cảm được tiếng đất "hít" vào tay.
“Thiếu nước thì cứng, lên hình sẽ rạn. Nhiều nước thì mềm, nặn sẽ sập. Bỏ sót cát thì lúc nung nó bung. Không ai đo bằng máy, toàn đo bằng tay. Trật một chút là sai cả mẻ.”
Đã có lần, chú Nam làm đất cho một lò, chỉ vì hôm đó quên lắng nước kỹ, một ít cặn đá sót lại mà cả 20 chiếc chum nung xong đều nứt từ đáy lên cổ. Khách không lấy, xưởng lỗ cả tháng. Mà cái lỗi nhỏ đó, chẳng ai nhìn thấy được bằng mắt thường.
4. Thợ đất nghề của lặng lẽ và âm thầm
Nếu công việc nào càng nặng thì càng cần tiếng nói động viên, thì nghề làm đất lại quen với sự lặng thầm. Ở Bát Tràng, người làm đất thường ngồi ở sân sau, hoặc trong góc xưởng, ít ai đến trò chuyện. Nhưng họ vẫn làm, ngày này qua ngày khác, vì quen tay, quen đất, và có chút tự hào riêng.
“Không phải ai cũng thích việc này. Nhưng ai gắn rồi thì thương nó. Thương cái tay mình nhào được đất mịn, thương cái cảm giác cục đất nó ‘nghe lời’.”
Có một câu nói cũ: “Người làm đất phải có lòng chắc như đất.” Làm nghề này không có ảnh, không có men đẹp, không có họa tiết. Nhưng lại là khởi đầu của tất cả.
Khi bạn cầm một chiếc ly gốm lên, thử gõ nhẹ vào thành cốc, nghe tiếng “ting” giòn vang, hãy nhớ rằng tiếng ấy bắt đầu từ những buổi sáng âm u, khi một người nào đó đang quỳ xuống, nhào từng cục đất với đôi tay đầy bùn và cả... những đốt lưng đang đau mỏi.
5. Từng cục đất là một hạt giống
Tôi rời khỏi xưởng đất khi trời gần trưa, mùi đất ngai ngái vẫn vương trên tay áo. Nhìn những cục đất được ủ tròn, nằm lặng lẽ bên thềm, tôi bất giác nghĩ: đây là hạt giống của gốm.
Nếu gốm là một loại cây thì đất là hạt mầm. Không ai trồng cây chỉ bằng hoa và lá. Và người yêu gốm thật sự, không ai bỏ qua khâu đất.
“Thợ giỏi là người biết trò chuyện với đất. Không thúc, không ép. Chỉ lắng nghe, rồi dẫn nó đi từ từ.”
