“Vẽ trên gốm phải chậm. Tay không chậm thì mực sẽ loang. Mà tâm không chậm, thì đường vẽ không có hồn.”
Tôi đến xưởng vào một buổi trưa oi ả. Trong gian nhà nhỏ xây từ thời bao cấp, có một cái bàn gỗ dài, phía trên là chiếc bóng đèn sợi tóc, vàng úa nhưng đủ sáng. Trên bàn là những chiếc bát, đĩa đang khô dở, và một cô gái tuổi chừng đôi mươi đang ngồi đối diện với một người phụ nữ tóc đã pha bạc cô Lan, 58 tuổi, gần 40 năm cầm bút vẽ trên gốm.
Cô không ngẩng lên khi tôi bước vào. Chỉ khẽ nói:
“Cháu ngồi chơi. Cô đang đi nét cuối. Dừng tay lúc này thì hoa nó mất dáng.”
1. Khi hoa chỉ nở trong im lặng
Trong thế giới của cô Lan, mọi thứ đều chậm. Bút lông mảnh, mực vẽ sóng sánh trong chén sành, chiếc bát đất nung thô ráp chưa men nằm ngoan trên đế xoay. Mỗi nét cọ là một lần lắng. Vẽ trên gốm không giống vẽ trên giấy giấy bằng phẳng và ổn định, nhưng bề mặt gốm lại xốp, hút nước và dễ chảy loang.
“Bút chạm mặt bát là mực loang liền. Không có chỗ cho run tay. Không có sửa sai. Càng không có vẽ lại.”
Vì vậy, mỗi hoa văn dù chỉ là cành tre, bông sen, hay dãy mây cuộn đều được vẽ bằng một nhịp thở chậm, một nét duy nhất. Không ai đếm cô đã vẽ bao nhiêu nét suốt hơn 40 năm làm nghề. Nhưng cô nhớ rõ từng lần tay mình run.
* Học nghề bằng tay, bằng mắt và bằng những lần sai
Cô Lan sinh năm 1967, lớn lên trong những năm sau chiến tranh, khi làng gốm còn xám bụi than và mùi tro khói. Mẹ cô là thợ vẽ của hợp tác xã gốm Bát Tràng cũ. Khi 13 tuổi, cô bắt đầu học việc không ai dạy bài bản, không sách vở, chỉ ngồi sau mẹ, nhìn tay, nhìn cách mẹ nghiêng cọ, chấm mực, giữ hơi thở.
“Ngày đầu chỉ được chấm điểm hoa, pha màu, xếp bát. Nửa năm mới được vẽ một nét, mà cũng chỉ là cái cành cong. Vẽ hỏng thì lau, lau không sạch thì bỏ cả cái bát.”
Vì mỗi sản phẩm đều là đất nung chưa tráng men, nên không thể sai sót. Một nét lệch là cả mẻ hỏng. Cô đã từng bị mắng, bị trừ lương, bị ép vẽ lại trong đêm. Nhưng cũng chính từ đó, tay cô dần quen nét, mắt cô dần quen hoa.
“Mắt không học vẽ. Tay không học vẽ. Chỉ có sai nhiều rồi tự nhớ đường mà đi cho đúng.”
* Khi mắt mỏi, tay tê và tim thì vẫn muốn vẽ tiếp
Công việc của cô không ai gọi là “lao động nặng” nhưng chỉ người trong nghề mới hiểu nó bào mòn sức lực thế nào. Mỗi ngày vẽ hàng trăm chiếc bát, cái đĩa, bình trà, bình hoa. Đầu cúi thấp, tay nâng cao, giữ nguyên một tư thế trong nhiều giờ. Có hôm cô vẽ suốt 6 tiếng, đứng dậy thì hai tay tê cứng, cầm thìa không nổi.
Mắt cũng yếu dần theo năm tháng. Từ năm 50 tuổi, cô bắt đầu phải đeo kính lão. Nhưng ngay cả khi không nhìn rõ, tay cô vẫn nhớ cách vẽ những chiếc lá xoắn, những đốm hoa sen mờ nhẹ, hay nét viền cong ôm theo dáng bát.
“Lúc không còn thấy rõ, cô không sợ lắm. Vì tay cô vẫn biết phải đi thế nào. Có lẽ do từng nét mình đã ghi vào người.”
2. Gốm công nghiệp và những hoa văn không còn thật
Tôi hỏi cô: “Giờ nhiều nơi dùng in họa tiết, có cảm thấy tiếc không?”
Cô lặng đi một lúc rồi nói:
“Tiếc chứ. Vì nét vẽ tay, nó có hồn. Cùng một bông sen, nhưng mỗi người vẽ một kiểu. Còn in thì như nhau hết. Đẹp, nhưng lạnh. Không có sai, mà cũng không có người.”
Cô Lan không dùng mạng xã hội, cũng không quen cập nhật tin tức từ các sàn thương mại điện tử. Nhưng cô biết rõ: bây giờ người ta ít vẽ tay và hàng nhái hàng kém chất lượng rất nhiều.
Cô không phủ nhận gốm công nghiệp có lý do tồn tại: dễ sản xuất, giá rẻ, đồng bộ, mẫu mã bắt mắt. Nhưng mỗi lần nhìn vào hoa văn in sẵn, lòng cô chùng xuống. Không phải vì ganh tỵ, mà vì cô thấy ở đó sự trống rỗng. “Nét vẽ in thì thẳng, đẹp. Nhưng nó giống nhau. Cái bát nào cũng như cái bát nào. Không có hơi tay. Không có tâm trạng người vẽ. Không sai nhưng cũng không thật.”
Trong nghề gốm, có một điều lạ: vết vẽ tay, dù khuyết một chút, dù lệch một chút, vẫn khiến người ta cảm được hơi người. Nét mực có thể dày chỗ này, mỏng chỗ kia. Một chiếc lá có thể nghiêng về bên trái một chút, không theo quy tắc. Nhưng chính điều đó khiến người dùng cảm được “cái tình” nằm trong từng sản phẩm. Nó khiến cho mỗi chiếc bát, chiếc bình... trở thành duy nhất.
“Gốm in thì tiện. Nhưng nó như hoa nhựa đẹp mà không có hương. Cầm lên thì trơn láng, sạch sẽ, nhưng không thấy gì còn ở lại.”
Cô Lan nói, có khách nước ngoài đến xưởng, chọn đúng những chiếc bát có nét vẽ lệch một chút, màu lam hơi nhòe. Khi cô bảo: “Chiếc này lỗi nhẹ rồi cô tính bỏ,” thì họ trả lời:
“Chính vì vậy mà tôi chọn nó. Nó giống người hơn.”
Không ai nhớ tên người vẽ khi cầm một chiếc bát lên. Không ai nghĩ đến mỏi vai, tê tay, hay những đêm thức trắng vì mực loang.
Nhưng nếu có lần nào đó, bạn cầm trên tay một chiếc bát sứ Bát Tràng, thấy nét hoa nghiêng nhẹ, hơi lệch nhưng mềm mại thì có thể đó là bát của cô Lan. Một người phụ nữ cả đời chỉ ngồi im, vẽ từng nét không tên để giữ lại những gì lặng lẽ nhất của Bát Tràng.
