1. Bắt đầu từ đất chất liệu bình dị mà kỳ diệu
Tất cả mọi thứ bắt đầu từ một nắm đất
Không phải đất nào cũng làm được gốm. Đất sét dùng làm gốm thường được lấy từ những vùng sông cổ, có độ dẻo và kết dính cao. Ở xưởng, đất được để riêng một khu, trộn nước rồi nhào cho thật mịn. Quá trình này nghe thì đơn giản, nhưng lại đòi hỏi rất nhiều sức lực và kỹ thuật. Người thợ phải “cảm” được đất: đất đủ dẻo chưa, có lẫn sạn không, có còn mùi hôi của bùn không.
Khi chạm tay vào đất, bạn sẽ thấy nó mịn, mát và mềm như da người. Có lẽ vì thế mà người thợ gốm vẫn gọi đất là “nguyên liệu sống”. Họ luôn dành sự tôn trọng đặc biệt với đất bởi không có đất tốt, sẽ không thể có sản phẩm đẹp.
2. Nặn, chuốt, vuốt khi đôi tay thay lời nói
Sau khi đất đã được xử lý xong, người thợ bắt đầu tạo hình. Đây là công đoạn đẹp nhất và dễ mê nhất trong cả quá trình.
Bạn sẽ thấy nghệ nhân ngồi bên bánh xoay, đặt một nắm đất lên chính giữa, nhấn nhẹ, rồi bàn xoay bắt đầu lăn đều. Đôi bàn tay cứ thế di chuyển, nhẹ nhàng mà dứt khoát nhấn vào, vuốt lên, miết xuống chẳng cần thước đo mà vẫn tạo ra được hình dáng cân xứng lạ kỳ.
Nếu là sản phẩm phức tạp như ấm trà hay bình hoa có quai, thì sau khi chuốt thân xong, người thợ còn gắn thêm miệng, vòi, nắp tất cả đều làm bằng tay. Họ sẽ dùng dao tre, cọ nhỏ và nước để chỉnh sửa từng chi tiết.
“Mỗi ngày tôi làm được vài chục sản phẩm. Nhưng chỉ khi có tâm trạng tốt, tôi mới dám chuốt những cái khó như lọ cao hay ấm trà. Làm gốm mà đầu óc không tĩnh là dễ hỏng lắm.” – Cô Trang, một nghệ nhân trong xưởng Gốm 10 chia sẻ.
3. Trang trí khi gốm mặc áo mới
Khi sản phẩm đã khô bớt (thường gọi là gốm “mộc”), nghệ nhân bắt đầu trang trí. Đây là phần rất thú vị và đậm tính cá nhân.
Tuỳ từng dòng gốm, nghệ nhân sẽ chọn cách vẽ men màu, khắc/đắp họa tiết, hoặc chỉ để trơn. Có người thích vẽ hoa cỏ, người lại vẽ rồng phượng, làng quê hay chữ Hán. Mỗi bức vẽ là một câu chuyện nhỏ, được kể trên nền đất nung bằng đầu cọ và sự tưởng tượng.
Với các loại gốm men đặc biệt như men trắng hay men màu, họa tiết có thể đơn giản, nhưng khi ra lò, chính màu men sẽ tạo nên vẻ đẹp độc nhất vô nhị.
4. Tráng men khoác lớp áo tinh tế
Tiếp theo là công đoạn tráng men một bước cực kỳ quan trọng nhưng lại dễ bị xem nhẹ. Nói vui thì đây là lúc “gốm được mặc đồ”.
Nghệ nhân dùng tay hoặc kẹp nhúng toàn bộ sản phẩm vào chậu men. Lúc nhúng phải nhanh, đều tay và đúng độ sâu nếu không sẽ có chỗ men dày, chỗ men mỏng, và khi nung lên, sản phẩm sẽ bị đốm, rạn hoặc chảy men.
“Tráng men như trang điểm cho gốm vậy. Trang điểm đẹp thì sản phẩm mới có hồn.” Bác Triệu, chuyên phụ trách men tại xưởng nói vui.
Xem thêm: Quy trình sản xuất bát cơm Bát Tràng
5. Nung khi lửa là nghệ sĩ thứ hai
Sau tất cả, sản phẩm được đưa vào lò nung. Có hai loại lò: lò gas hiện đại và lò củi truyền thống. Lò gas thì đều nhiệt, kiểm soát tốt. Còn lò củi thì khó lường nhưng nếu thành công thì màu men sẽ rất “có hồn”, vì được ảnh hưởng bởi tro, gió và nhiệt độ tự nhiên.
Nung gốm là công đoạn căng thẳng nhất. Cả xưởng thường mất ngủ vì một mẻ gốm lớn. Họ phải canh lò liên tục suốt nhiều giờ liền, nhìn ánh lửa qua “mắt lò” để đoán được nhiệt độ.
Có lúc cả mẻ gốm ra đều hoàn hảo, cũng có lúc hỏng hết. Nhưng điều đặc biệt là: mỗi sản phẩm thành công, sẽ có hiệu ứng men riêng biệt, không cái nào giống cái nào. Đó chính là “cái duyên” của gốm thủ công.
6. Thành phẩm, những “đứa con” của đất và người
Sáng hôm sau, lò nguội. Cả xưởng quây lại mở lò ai cũng hồi hộp như mở quà.
Chiếc bát xanh lam đã ra màu như ý chưa? Cái ấm có bị rạn không? Lọ hoa men tro có loang đẹp không? Từng sản phẩm được lật ngược, ngắm nghía, cẩn thận gõ nhẹ để kiểm tra âm thanh vì gốm tốt sẽ vang tiếng trong trẻo như chuông nhỏ.
Và rồi gốm đã thành hình. Mỗi món đều mang dấu vết của người thợ đã làm ra nó. Có thể là một nét vẽ lệch, một màu men đậm hơn dự tính, hay một vết rạn nhẹ nhưng chính những điều đó mới tạo nên tính duy nhất và vẻ đẹp thật của gốm thủ công.
Một chiếc cốc, một chiếc bát, một lọ hoa... có thể trông đơn giản, nhưng phía sau nó là cả một quá trình sống động từ đất, từ tay người, từ hơi thở lửa và những đêm trắng bên lò nung.
Vậy nên, khi bạn mang về một món gốm thủ công, bạn không chỉ mua một sản phẩm. Bạn đang mang theo một phần câu chuyện của làng nghề, của người thợ, và của cả truyền thống lâu đời đang được tiếp nối trong thời hiện đại.
Tìm hiểu thêm về Quy trình sản xuất các sản phẩm gốm sứ Bát Tràng tại Gốm 10
